Co to jest SEU w ISO 50001?

Znaczące wykorzystanie energii, określane skrótem SEU, jest jednym z najważniejszych elementów systemu zarządzania energią zgodnego z ISO 50001.
Jego prawidłowe wyznaczenie pozwala organizacji skupić pomiary, cele energetyczne i działania doskonalące na tych obszarach, które rzeczywiście mają największe znaczenie dla wyniku energetycznego.

Czym jest znaczące wykorzystanie energii?

W systemie zarządzania energią organizacja nie powinna traktować wszystkich sposobów wykorzystania energii jednakowo. Niektóre procesy, instalacje i urządzenia mają znacznie większy wpływ na całkowite zużycie energii, koszty oraz możliwość poprawy wyniku energetycznego.

Właśnie te obszary mogą zostać uznane za znaczące wykorzystania energii. W praktyce SEU może być związane między innymi z:

• piecem technologicznym lub linią produkcyjną,
• instalacją sprężonego powietrza,
• ogrzewaniem i chłodzeniem budynków,
• procesami suszenia, topienia lub obróbki cieplnej,
• transportem wewnętrznym albo flotą pojazdów,
• chłodniami, wentylacją lub systemami pompowymi,
• centrum danych i infrastrukturą informatyczną.

Trzeba jednak pamiętać, że SEU jest przede wszystkim sposobem wykorzystania energii, a nie automatycznie konkretnym urządzeniem. Organizacja może powiązać SEU z procesem, obiektem, systemem technicznym albo grupą urządzeń, jeżeli taki sposób identyfikacji jest logiczny, oparty na danych i możliwy do monitorowania.

Wykorzystanie energii a zużycie energii – jaka jest różnica?

Pojęcia „wykorzystanie energii” i „zużycie energii” bywają stosowane zamiennie, jednak w ISO 50001 oznaczają coś innego.

Przykładowo sprężone powietrze jest sposobem wykorzystania energii, natomiast 800 MWh energii elektrycznej zużytej rocznie przez sprężarki jest wartością zużycia energii.

Czy SEU zawsze oznacza największego odbiorcę energii?

Nie. Największe zużycie energii jest ważnym kryterium, ale nie musi być kryterium jedynym.

Piec technologiczny może zostać uznany za SEU, ponieważ odpowiada za dużą część całkowitego zużycia energii. Jednocześnie instalacja sprężonego powietrza o mniejszym udziale w zużyciu może również być znacząca, jeżeli występują w niej nieszczelności, nadmierne ciśnienie robocze, nieprawidłowe sterowanie albo duży potencjał ograniczenia strat.

W innym przypadku oświetlenie biurowe może zużywać zauważalną ilość energii, ale jego udział w całym bilansie zakładu i potencjał poprawy mogą być zbyt małe, aby uznać je za SEU.

Jak wyznaczyć SEU krok po kroku?

Wyznaczanie znaczących wykorzystań energii powinno być częścią przeglądu energetycznego. Nie powinno polegać na swobodnej ocenie jednej osoby ani na przepisaniu listy stosowanej w innej organizacji.

1. Zbierz dane dotyczące energii.
   Uwzględnij energię elektryczną, paliwa, gaz, ciepło, chłód oraz inne istotne nośniki energii. Dane powinny obejmować okres pozwalający rozpoznać rzeczywiste tendencje i sezonowość.
2. Zidentyfikuj sposoby wykorzystania energii.
   Przyporządkuj zużycie do procesów, instalacji, budynków, urządzeń, środków transportu albo innych logicznych obszarów.
3. Określ udział poszczególnych obszarów w zużyciu.
   Ustal, które wykorzystania energii mają największy udział w całkowitym bilansie energetycznym organizacji.
4. Oceń potencjał poprawy wyniku energetycznego.
   Przeanalizuj straty, sprawność urządzeń, sposób sterowania, czas pracy, parametry procesu, stan techniczny oraz możliwe działania organizacyjne i techniczne.
5. Ustal kryteria znaczącego wykorzystania energii.
   Kryteria powinny być jednoznaczne, możliwe do powtórnego zastosowania i dopasowane do rodzaju działalności.
6. Wybierz i udokumentuj SEU.
   Zapisz, które obszary uznano za znaczące, jakie dane przeanalizowano oraz dlaczego podjęto określoną decyzję.
7. Określ zasady monitorowania i odpowiedzialności.
   Ustal wskaźniki, częstotliwość pomiarów, osoby odpowiedzialne oraz zasady reagowania na pogorszenie wyniku energetycznego.

Jakie kryteria można zastosować przy ocenie SEU?

Norma nie wskazuje jednej obowiązkowej metody punktowej. Organizacja może opracować własny model oceny, pod warunkiem że odpowiada on charakterowi jej działalności i daje powtarzalne wyniki.

Przy wyznaczaniu SEU można uwzględnić między innymi:

• udział danego procesu w całkowitym zużyciu energii,
• wartość kosztów energii związanych z procesem,
• potencjał poprawy efektywności energetycznej,
• wielkość możliwych do ograniczenia strat,
• wpływ sposobu obsługi na wynik energetyczny,
• stan techniczny instalacji i urządzeń,
• zmienność zużycia oraz możliwość sterowania procesem,
• wpływ procesu na realizację celów energetycznych,
• dostępność wiarygodnych danych pomiarowych,
• znaczenie operacyjne procesu dla organizacji.

Część organizacji stosuje prostą macierz, w której osobno ocenia udział w zużyciu oraz potencjał poprawy. Inne stosują model punktowy z wagami. Oba podejścia mogą być właściwe, jeżeli metoda jest zrozumiała i konsekwentnie stosowana.

SEU w praktyce – przykładowa tabela oceny

Poniższa tabela pokazuje uproszczony przykład analizy kilku sposobów wykorzystania energii. Nie jest to obowiązkowy wzór wynikający z ISO 50001. Organizacja powinna dopasować kryteria, skalę i sposób oceny do własnych procesów.

Co należy określić dla każdego zidentyfikowanego SEU?

Samo stworzenie listy znaczących wykorzystań energii nie jest wystarczające. Dla każdego SEU organizacja powinna zebrać informacje umożliwiające sterowanie procesem, ocenę wyniku energetycznego i planowanie poprawy.

Istotne zmienne

Są to czynniki, które wpływają na zużycie lub wynik energetyczny danego SEU. W zależności od procesu mogą to być:

• wielkość produkcji,
• temperatura zewnętrzna,
• liczba godzin pracy,
• liczba zmian produkcyjnych,
• obciążenie urządzenia,
• rodzaj produktu lub surowca,
• ciśnienie, przepływ albo temperatura procesu,
• liczba użytkowników budynku.

Aktualny wynik energetyczny

Organizacja powinna wiedzieć, jaki jest aktualny poziom wyniku energetycznego danego obszaru. Do jego oceny mogą być stosowane odpowiednio dobrane wskaźniki wyniku energetycznego, na przykład:

• kWh na tonę wyrobu,
• kWh na godzinę pracy instalacji,
• GJ na jednostkę produktu,
• litry paliwa na 100 kilometrów,
• kWh na metr kwadratowy powierzchni,
• zużycie energii skorygowane o temperaturę albo wielkość produkcji.

Osoby wpływające na SEU

Należy zidentyfikować osoby, których sposób pracy może wpływać na wynik energetyczny. Mogą to być operatorzy maszyn, pracownicy utrzymania ruchu, kierownicy produkcji, technicy, kierowcy, administratorzy budynków albo pracownicy odpowiedzialni za zakupy.

Monitorowanie i sterowanie operacyjne

Dla SEU warto określić zakres pomiarów, częstotliwość analizy danych, wartości oczekiwane, zasady reagowania na odchylenia oraz wymagania dotyczące obsługi i utrzymania urządzeń.

Najczęstsze błędy przy wyznaczaniu znaczących wykorzystań energii

Jak SEU jest oceniane podczas auditu certyfikującego ISO 50001?

Podczas auditu certyfikującego istotna jest nie liczba wyznaczonych SEU, lecz wiarygodność całego procesu ich identyfikacji i nadzorowania.

Auditor może sprawdzać między innymi:

• czy organizacja posiada aktualne i wiarygodne dane energetyczne,
• czy zidentyfikowano najważniejsze sposoby wykorzystania energii,
• czy określono i udokumentowano kryteria znaczącości,
• czy kryteria zostały zastosowane w sposób spójny,
• czy uwzględniono zarówno poziom zużycia, jak i potencjał poprawy,
• czy dla SEU ustalono istotne zmienne i odpowiednie wskaźniki,
• czy osoby wpływające na SEU mają odpowiednie kompetencje i świadomość,
• czy wynik energetyczny jest monitorowany i analizowany,
• czy organizacja reaguje na istotne odchylenia,
• czy lista SEU jest aktualizowana po ważnych zmianach.

Dobrze przygotowana organizacja powinna być w stanie jasno odpowiedzieć na trzy pytania:
dlaczego dany obszar jest SEU, na podstawie jakich danych podjęto decyzję oraz w jaki sposób organizacja nadzoruje jego wynik energetyczny.

Jak często należy aktualizować listę SEU?

Przegląd energetyczny oraz wynikająca z niego lista SEU powinny być aktualizowane w zaplanowanych odstępach. Częstotliwość powinna odpowiadać skali organizacji, zmienności procesów i dostępności danych.

Ponowna analiza może być konieczna również po wystąpieniu istotnych zmian, takich jak:

• uruchomienie nowej linii produkcyjnej,
• zmiana wielkości lub rodzaju produkcji,
• modernizacja urządzeń i instalacji,
• zmiana źródła energii,
• rozbudowa albo przeniesienie zakładu,
• zmiana liczby zmian roboczych,
• outsourcing albo przejęcie procesu,
• stwierdzenie nowych możliwości poprawy wyniku energetycznego.

Znaczące wykorzystanie energii – najczęściej zadawane pytania

Podsumowanie

Prawidłowe wyznaczenie znaczących wykorzystań energii pozwala organizacji skoncentrować działania tam, gdzie mogą one przynieść największą poprawę wyniku energetycznego.

SEU nie powinno być wyznaczane wyłącznie na podstawie największego zużycia energii. Konieczne jest również uwzględnienie potencjału poprawy, istotnych zmiennych, sposobu eksploatacji, dostępnych danych oraz specyfiki organizacji.

Najważniejsze jest, aby wybór SEU był logiczny, udokumentowany, oparty na aktualnych danych i powiązany z monitorowaniem oraz doskonaleniem wyniku energetycznego.